Naar de inhoud
Week 45Nieuws, en wat het voor je betekent

Software

Het stroomnet hapert elke minuut, en de oorzaak is een softwaretimer

Al jaren zakt de frequentie van het stroomnet aan het begin van elke minuut even weg. Onderzoekers uit Jülich vonden de oorzaak: duizenden noodstroombatterijen die op dezelfde seconde een zelftest doen.

Elke minuut, precies op de seconde nul, hapert het Europese stroomnet heel even. Onderzoekers uit Jülich hebben het raadsel opgelost: de oorzaak zit in de software van noodstroombatterijen.

Netbeheerder TenneT zag het in Duitsland al jaren gebeuren. Aan het begin van elke minuut zakt de frequentie van het net, de 50 hertz waarop alle stroom heen en weer gaat, een paar duizendste hertz weg. Gevaarlijk was dat niet, wel opvallend regelmatig. Een team rond natuurkundige Dirk Witthaut van Forschungszentrum Jülich ging op zoek en redeneerde dat zo’n strak patroon alleen ontstaat als veel apparaten op een klok lopen en tegelijk stroom trekken. Witthaut noemt het jarenlang speurwerk.

De doorbraak kwam op de eigen campus. Het team hing op zo’n 80 plekken meters op en zag het patroon alleen in gebouwen met een noodstroomvoorziening op batterijen, een UPS, die computers draaiende houdt als de stroom uitvalt. Bij een UPS van 1,5 megawatt trok de batterij aan het begin van elke minuut een korte stroomstoot, tot op de aansluiting op het 110-kilovoltnet te zien. De fabrikant bevestigde dat het batterijbeheer elke minuut een zelftest doet. En omdat zulke systemen hun klok via internet gelijkzetten, testen duizenden apparaten tegelijk.

Het onderzoek verscheen op 30 oktober in Nature Energy. Volgens Dr. Web zit het patroon in de metingen van twaalf stroomnetten op vijf continenten, van IJsland tot Zuid-Korea en Australië. In Ierland, waar datacenters met grote batterijen ongeveer een vijfde van alle stroom gebruiken, werd de dip tussen 2016 en 2021 vier keer zo groot: van zo’n 3 naar 12 millihertz. Losse dips gaan daar nu boven de 20 millihertz.

Over welke batterijen het gaat, verschillen de berichten. Het persbericht van Jülich spreekt van grote batterijopslag die elke minuut zijn laadtoestand controleert; het onderzoek zelf en vakbladen als ingenieur.de beschrijven zelftests in UPS’en, zoals die van datacenters. Na de melding bracht de fabrikant een software-update uit die bij één batterijblok de vaste minuut weghaalde.

Het was ons al snel duidelijk dat de oorzaak iets moest zijn dat door de klok wordt aangestuurd.

Dirk Witthaut van Forschungszentrum Jülich in het persbericht van 30 oktober 2026; vertaald

Hoe het net in balans blijft

In een stroomnet moet op elk moment evenveel stroom worden opgewekt als er wordt gebruikt. De frequentie verraadt hoe dat gaat: vragen apparaten meer dan er binnenkomt, dan zakt die onder de 50 hertz en springen reservecentrales automatisch bij. De zware turbines van gas- en kolencentrales werken als schokdemper, omdat ze door hun gewicht niet zomaar vertragen. Die demping heet traagheid. Wind- en zonneparken hangen via omvormers aan het net en draaien niet mee, dus de traagheid neemt af.

Volgens de onderzoekers wordt de dip vooral daardoor dieper: dezelfde stroomstoot geeft in een net met minder traagheid een grotere knik.

Het net had al een ritme

Een vast ritme in de frequentie is niet nieuw. Stroom wordt per uur verhandeld, en centrales schakelen op het hele uur in stappen op of af, terwijl het verbruik geleidelijk verandert. Daardoor zien netbeheerders al jaren afwijkingen rond elk heel uur. Op 10 januari 2019 zakte de frequentie, mede daardoor, om 21.02 uur naar 49,8 hertz: de grootste afwijking sinds 2006.

De minuutdip is veel kleiner, maar komt zestig keer per uur. In Scandinavië, waar waterkracht het net in balans houdt, springen de reserves bij elke kleine afwijking bij. De turbines remmen er elke minuut af en versnellen weer, en verslijten daardoor sneller. De netbeheerders daar hebben hun regels al aangescherpt.

Hoe duizenden klokken gelijk gaan lopen

Computers zetten hun klok gelijk via internet, met het Network Time Protocol (NTP). Dat is precies wat je wilt, want dan klopt een log of een betaling tot op een fractie van een seconde. Maar daardoor is ‘elke minuut op seconde nul’ ook overal hetzelfde moment. Een norm voor wanneer een batterij zichzelf test, is er niet; Witthaut vermoedt dat de meeste fabrikanten los van elkaar 60 seconden een verstandige keuze vonden.

Softwaremakers kennen dit als de ‘thundering herd’, een kudde die tegelijk op hol slaat: veel programma’s die op hetzelfde moment hetzelfde doen. De bekende oplossing heet jitter, een kleine willekeurige vertraging. Marc Brooker van Amazon Web Services liet in 2015 zien dat nieuwe pogingen zonder toeval in golven blijven komen, en met wat toeval gespreid.

Onze analyse

Elke fabrikant koos iets redelijks, en samen werd het een piek

Niemand deed hier iets verkeerd. Een batterij die elke minuut even controleert of hij het nog doet, is verstandig, en een klok die via internet gelijk loopt ook. Het probleem ontstaat pas in de optelsom: duizenden apparaten die los van elkaar dezelfde keuze maakten, gedragen zich als één grote machine die elke minuut op dezelfde seconde stroom trekt. De berichtgeving brengt het als een verhaal over het stroomnet, maar het is een softwareverhaal: een timer in een apparaat in een kelder is tot in het hoogspanningsnet te meten.

De nuance zit in de grootte. Een dip van 3 millihertz staat in het Europese net volgens Dr. Web voor zo’n 80 megawatt die tegelijk wordt gevraagd, ver van de grens waar netbeheerders alarm slaan. Het risico zit in de groei: de traagheid van het net neemt af, en het aantal apparaten met een klok van internet neemt toe. Onze inschatting: na batterijen volgen warmtepompen, laadpalen en omvormers, en netbeheerders gaan vroeg of laat eisen dat zulke apparaten hun vaste taken spreiden.

De les geldt voor elke organisatie die software op veel apparaten laat draaien of taken op vaste tijden plant. Stel bij elke vaste taak de vraag: wat gebeurt er als iedereen dit op hetzelfde moment doet? Een willekeurige vertraging van een paar seconden kost niets en haalt de piek eruit, of het nu om stroom gaat of om een server.

Wat opvalt

  • Opgelost met meters op de eigen campus Een raadsel waar netbeheerders jaren op puzzelden, werd opgelost met zo’n 80 meters in de eigen gebouwen.
  • Overal dezelfde seconde Van IJsland tot Australië begint de dip direct na de hele minuut, omdat de apparaten hun klok via internet gelijkzetten.
  • Ierland laat zien waar het heen gaat Waar datacenters een vijfde van alle stroom gebruiken, werd de dip in vijf jaar vier keer zo groot.
  • Ook een oven deed mee Een slimme oven met een klok van internet liet hetzelfde minuutpatroon zien, zodra hij met een timer werd bediend.

Wat het voor jou betekent

Software op veel apparaten werkt samen als één groot apparaat. Een vaste taak op een rond tijdstip kan zo een piek worden.

  • Vraag welke taken op een rond tijdstip draaien Back-ups om middernacht, rapporten om negen uur, controles op de hele minuut. Laat je collega’s of je leverancier die lijst maken.
  • Spreid ze met een beetje toeval Een willekeurige vertraging van een paar seconden of minuten haalt de piek eruit, en de taak doet nog precies hetzelfde.
  • Meet de pieken, niet het gemiddelde Een server of koppeling die gemiddeld rustig is, kan op de hele minuut vastlopen. Kijk per seconde rond die tijdstippen.

Wat wij ermee kunnen · Ontwikkeling

We bouwen software die niet op de hele minuut springt

Bij maatwerk dat op veel apparaten draait of op vaste tijden werkt, zoals IoT voor machines, sensoren en meters of koppelingen tussen jullie systemen, spreiden we vaste taken en nieuwe pogingen met een beetje toeval. Zo vragen niet alle apparaten op dezelfde seconde om stroom, data of aandacht.

Welke taken draaien bij jullie op het hele uur, en wat als ze dat allemaal tegelijk doen?

Vertel ons welke software bij jullie op vaste tijden werkt. We denken met je mee en reageren altijd binnen één werkdag.

Meer uit week 45

Alle nieuws

Zoek in onze diensten, het nieuws en de rest van de site.